Marlena i Marek Happach
Projekt RÓWNA 21
Projekt RÓWNA 21

Nasze działania w warszawskiej tkance zapoczątkował skromny projekt podwórka na rogu ulicy Równej i Szwedzkiej. Do udziału w projekcie zostaliśmy zaproszeni przez Grupę Pedagogiki i Animacji Społecznej Praga-Północ, organizacji działającej na tym terenie od lat 90-tych. Streetworkerzy GPiAS-u realizują na tym terenie długofalowy program pomocy i wsparcia dla zaniedbanych społecznie dzieci oraz ich rodzin. Pracują bezpośrednio w środowisku życia dzieci, utrzymując z nimi wieloletnie relacje. W trakcie tych działań nawiązali oni kontakt z mieszkańcami kamienic przy Równej i Szwedzkiej, wraz z którymi opracowali plan rewitalizacji podwórka.

Our activities in the Warsaw tissue begun with a modest project of courtyard at the corner of Równa and Szwedzka Streets. We were invited to participation in this project by the North-Prague Group of Pedagogy and Social Animation - an organization which has been working in this area since the 90's. GPiAS's streetworkers realises at this place a long-term program of suport and assistance for socially disadvantaged children and their families. They work directly in children's environment and maintain a long-term relationship with them. During these activities they made contact with the Równa and Szwedzka tenement houses' inhabitants and invented with them the revitalization plan for the courtyard.

Podwórko Równa 21 położone jest w obrębie dzielnicy Nowa Praga (w granicach ulic Targowej – Ratuszowej – Szwedzkiej – Al. Solidarności). Dzielnica ta powstała w 1861 roku dzięki przedsiębiorczości Ksawerego Konopackiego. Obszar ten zachował wiele z klimatu przedwojennej Warszawy. Choć wiele domów sprawia przygnębiające wrażenie, zachowała się tutaj oryginalna tkanka historyczna. Niegdyś piękne i bogato dekorowane elewacje porażają stopniem swego zdewastowania. Domy, choć okaleczone i zapomniane, przetrwały, ale na 213 budynków jedynie 4 dysponują centralnym ogrzewaniem. W wielu z nich brakuje kanalizacji. Negatywny obraz otoczenia utrwala stereotyp szarej i niebezpiecznej dzielnicy. O charakterze tego miejsca stanowi jednak nie tylko przestrzeń, ale przede wszystkim jej mieszkańcy. Często wspomina się oproblemach praskiej społeczności: bezrobociu, alkoholizmie, przestępczości nieletnich, bierności, zamykaniu się w kręgu własnej rodziny, trudno jednak nie zauważyć silnej lokalnej tożsamości mieszkańców tej dzielnicy. W przypadku tego obszaru nie sposób mówić o planowaniu zgodnym z duchem zrównoważonego rozwoju, jeśli zachodzące zmiany zniszczą dotychczasowe więzi lokalne, spowodują wyparcie mieszkańców, zniszczą rytm życia tej dzielnicy, rytuały i nawyki. Z tego względu ważnym aspektem owego projektu było nawiązanie współpracy z samymi mieszkańcami. Od początkowego momentu powstawania tego projektu mieszkańcy angażowani byli w proces decyzyjny, uczestniczyli także przy jego realizacji, wykonując lżejsze prace (przede wszystkim ogrodnicze). Na mieszkańcach ciąży też odpowiedzialność za dalsze losy inwestycji:ich zadaniem jest zadbanie o stan podwórka, nawadnianie i pielęgnacja roślin, konserwacja i nadzór nad terenem, oczywiście przy wsparciu ZGN Praga-Północ. Rezultatem podjętych działań miała być zatem nie tylko aranżacja przestrzeni, ale także zaktywizowanie jej mieszkańców do konstruktywnego działania.

STAN WYJśCIOWY

Objęty niniejszym projektem teren o powierzchni niespełna 280m2 ograniczają ściany dwóch sąsiadujących kamienic (Równa 19 i Szwedzka7) oraz dwie ulice – głośna i ruchliwa Szwedzka oraz znacznie spokojniejsza Równa. Ten niezabudowany obszar, w przeciwieństwie do większości praskich podwórek, jest otwarty z dwóch boków, dostępny i doskonale widoczny. Po przeciwnej stronie ul. Równej, naprzeciwko projektowanego terenu, znajduje się kościół parafialny p.w. Matki Bożej z Lourdes. Pusta parcela obecnego podwórka pozostała po drewnianym przedwojennym budynku, którego zarys na bocznej ścianie sąsiedniego budynku przy Równej widoczny jest do dzisiaj.
Najważniejszym elementem podwórka jest ok. 30-letni kasztanowiec. Drzewo ocienia większość powierzchni, co znakomicie sprawdza się w czasie upalnych dni, ale utrudniało jednocześnie wprowadzenie niskiej zieleni. Korzenie drzewa wystają ponad poziom podłoża tworząc nierówną powierzchnię. Teren podzielony był na 3 części: dwa ogrodzone siatka trójkątne pola oraz asfaltową nawierzchnię w bezpośrednim sąsiedztwie kamienicy Szwedzka 7. Na ścianie budynku przy Równej 19 oraz na przylegającym pasie ziemi w 2007 roku ułożone zostały mozaiki. Akcja przeprowadzona została przez Grupę Pedagogiki i Animacji Społecznej (GPAS) przy współudziale okolicznych dzieci i młodzieży. Kompozycja składa się z postaci na ścianie, wypełnionego mozaiką pola o pow. ok. 6m2, ławki (w kiepskim stanie technicznym) i "piaskownicy" (otwór o wym. 1x1x1m, przesłonięty dyktą, służący za schowek na zabawki). Mozaika jest przedmiotem dumy mieszkańców obu kamienic. Wspólne jej komponowanie stanowiło pierwszy etap współpracy mieszkańców z animatorami społecznymi.
Na tej samej pierwotnie ślepej ścianie kamienicy przy Równej w czasach powojennych wybite zostało okno. Pod nim zobaczyć można założony przez mieszkankę tego budynku mały ogródek. Do prac przy jego uprawie dołączyły się kolejne mieszkanki okolicy (nie zawsze z najbliższych kamienic), a inicjatywa stopniowo się rozrastała– tej wiosny zasadzono także 7 sadzonek drzew w dalszej części podwórka. Niestety dobór gatunków (m.in. orzechów – o wysokości do 30m) oraz sposób ich rozmieszczenia okazały się dość niefortunne dla tak niewielkiej powierzchni, uniemożliwiając w pełni funkcjonalne zagospodarowanie miejsca.
Asfalt w przylegającej do kamienicy przy ul. Szwedzkiej 7 okazał się całkowicie zniszczony.
Jej urządzenie stanowił jedynie zardzewiały i nieużywany zupełnie przez mieszkańców trzepak oraz niczym nieosłonięty śmietnik (kontener na kółkach). Teren był zaśmiecony zarówno przez odpadki organiczne jak i sterty gruzu. Jedyną ozdobę stanowiło parę opon zamienionych w donice z kwiatami.

KONCEPCJA

Kształt podwórka wyznaczył nieistniejący już przedwojenny drewniany dom, którego zarys widoczny jest wciąż na ścianie sąsiadującej kamienicy. Ten szczególny ślad z przeszłości stał się motywem przewodnim całego projektu. Podział funkcjonalny wraz z rysunkiem posadzki proponowanego skweru nawiązują formą do nieistniejącej kamienicy. Poszczególne elementy projektu tj. kompozycja zieleni, przestrzeń do zabawy, miejsca do siedzenia, wpisane zostały w pola odpowiadające pokojom symbolicznego mieszkania. W ten sposób oddzielono część dla dzieci od spokojniejszej enklawy dla osób starszych.
Kształt projektowanego skweru podkreśla aranżacja bocznej ściany kamienicy przy Równej, na której namalowano przekrój nieistniejącego budynku - z pozostawieniem wszystkich elementów stanowiących o historii tego miejsca (wybitych okien, mozaiki i dwóch gołębników). Mural jako element wertykalny projektu w szczególny sposób wyróżnia ten teren i stanowi rodzaj zaproszenia skierowanego do potencjalnych użytkowników. Prosty, acz wyraźny rysunek białych linii i zarys postaci – "mieszkańców" budynku - jest znakiem rozpoznawczym tego miejsca. Na podstawie rozmów z mieszkańcami oraz przeprowadzonych obserwacji ustalony został sposób zagospodarowania przestrzeni podwórka, które według wyobrażeń przyszłych użytkowników łączyć ma funkcje zielonego skweru, i miejsca do siedzenia i niewielkiego placu zabaw. Niestety w ujęciu przepisów budowlanych na tak niewielkiej działce nie ma możliwości urządzenia publicznego placu zabaw. Sytuację komplikuje fakt, że mimo braku jakichkolwiek atrakcji, dzieci obecne są na tym terenie stale. W najbliższej okolicy dominuje podobna w charakterze tkanka, więc nie ma możliwości realizacji założenia placów zabaw. Najbliższy obiekt tego rodzaju wymaga przejścia przez ruchliwe ulice. W tej sytuacji zdecydowaliśmy się stworzyć przestrzeń o dominującym zielonym charakterze, o takiej wszakże formie, która nie będąc formalnie placem zabaw pozwoli dzieciom na chwilę kreatywnej rozrywki.
W przeprowadzonych z nimi wywiadach mieszkańcy wyrazili również potrzebę: - wygrodzenia terenu podwórka (co miałoby zapobiegać wykorzystywaniu tej przestrzeni jako publicznej toalety); - zachowania mozaiki oraz napisów na ceglanej ścianie stanowiących dla wielu z nich wspomnienie z przeszłości; - wprowadzenia większej ilości ławek; - ozdobienia ślepej ściany kamienicy przy Równej; - zachowania świeżych nasadzeń. W efekcie powstał projekt uwzględniający wyrażone przez mieszkańców potrzeby, a jednocześnie tworzący wyrazistą i kompleksową kompozycję w formie nawiązującej do historii tego miejsca. W proponowanym układzie wyróżniliśmy następujące pomieszczenia:

  • STREFĘ WEJŚCIOWĄ – od ul. Równej, obejmującą zachowane mozaiki i ławkę, porośniętą trawą i wzmocnioną na linii przejścia kratą stalową;
  • POKÓJ DZIENNY z dywanem z kwiatów, ławkami i stołem - w tym pomieszczeniu znajdzie się rosnące na działce drzewo, poziom podwyższony jest o 15 cm w celu wyrównania nawierzchni i przykrycia korzeni kasztanowca;
  • KORYTARZ – z nawierzchnią żwirową i zielenią w donicach;
  • POKÓJ DZIECINNY z nawierzchniąa częściowo trawiastą, a częściowo pisakową, z tablicą do rysowania, teatrzykiem/sklepikiem w postaci dyktowej ścianki z wyciętym otworem, drążkami do przewrotów oraz - wymiennie – siedziskami na sprężynach lub ławeczką do ćwiczeń i równoważnią;
  • ŁAZIENKĘ z małym oczkiem wodnym (betonową misą o średnicy 1m i maksymalnej głębokości 10cm, napełnianej wodą z węża).
W przypadku pozostałej części podwórka w bezpośrednim sąsiedztwie kamienicy przy Szwedzkiej planujemy następujące czynności: oczyszczenie z gruzu, usunięcie trzepaka, wymianę nawierzchni, obudowanie kontenera na śmieci pergolą, instalację poziomej ścieżki do wspinaczki, montaż ławki przy wejściu, wykonanie pola z matą z nadrukiem zdjęcia lotniczego najbliższej okolicy w skali pozwalającej na zabawę samochodzikami, Przygotowany projekt uwzględniać musiał bardzo ograniczone środki uzyskane od prywatnych sponsorów. Na etapie realizacji wsparcie obiecały władze dzielnicy, oferując zorganizowanie ekipy i części materiałów do wykonania nawierzchni. Pozostałe prace wykonywane będą przy wsparciu mieszkańców oraz wolontariuszy.
Dobrane elementy wyposażenia (elementy małej architektury) są odporne na warunki atmosferyczne i powinny znieść typowe akty wandalizmu, choć założeniem projektu jest także uruchomienie mechanizmów społecznej kontroli wśród samych użytkowników. Roślinność w obszarze projektu wymaga uporządkowania. Dotychczasowe nasadzenia zostaną częściowo zachowane i uzupełnione o nowe gatunki, a częściowo przeniesione w nowe miejsca. Zaproponowane gatunki dostosowane są do warunków miejskich i nie wymagają dużych nakładów na dalsze utrzymanie.
Ostateczna i domknięta wersja niniejszego projektu nigdy właściwie nie powstała. Stale wprowadzaliśmy w nim zmiany, dostosowując koncepcję do zdobywanych stopniowo środków i uzyskiwanych możliwości realizacyjnych. Prezentowany projekt jest efektem zaangażowania wielu osób: pedagogów, streetworkerów, urzędników i wreszcie projektantów. Pragnęliśmy, by prócz realizowania życzeń mieszkańców nawiązać do miejsca, jego historii i charakteru. Chcieliśmy uwypuklić to, co na Pradze już istnieje: silne więzi lokalne, zasadnicza funkcja rodziny i sąsiedztwa, nadając im zarazem nowe sensy.

The courtyard at Równa 21 Street is located within the New Prague District (within the limits of streets: Targowa - Ratuszowa - Szwedzka – Aleja Solidarności). This area has retained much of the climate of pre-war Warsaw, although many homes still makes a depressing effect. Once beautiful and richly decorated facades are now very devastated.
The nature of the district is determined not only by its space but also by its inhabitants. There are many social problems in the Prague community such as high rate of unemployment, alcoholism, juvenile delinquency and social passivity, but the import ant part i salso player by by strong local identity of the district residents'.
For this reason an important aspect of the project was cooperation of designers with the inhabitants. The project was initiated by the street-workers operating in the district.
The result of the action should be not only a space rearrangement, but also capacity building of the population for constructive action.

THE OUTPUT STATE

The area which is covered by a the project has surface less than 280 m2 and is limited by the walls of two adjacent buildings (Równa 19 and Szwedzka 7) and by two street: by loud and busy Szwedzka Street and a much quieter Równa Street.

CONCEPT

The shape of the yard was already appointed by a non-existent pre-war wooden house whose outline is still visible on the wall of an adjacent building. This particular trace of the past became the theme of the entire project. Functional separation and drawing floor of the proposed form of the square refer to a nonexistent house. The individual elements of the project: the composition of the grass, space for play, seating arrangements were included in the boxes corresponding to symbolic home's rooms.
The mural - a vertical component of the project – is a distinguishing element of this area and constitues a kind of invitation for potential users. Simple but clear white line drawing the outline form of "inhabitants" of the building is the hallmark of this place.
The result is a design that includes some needs expressed by the residents and at the same time creates a distinct and complex composition in the form which refers to the place's history. In the proposed system we identified the following areas:

  • INPUT ZONE - from the Równa Street.,it's grassy place contains preserved mosaics and bench;
  • LIVING ROOM with a carpet of flowers, benches and a table - in this room will be a tree growing now on the plot;
  • CORRIDOR - with gravelly surface and greenery in pots;
  • CHILDREN'S ROOM with grassy and sandy surface, with a board for drawing, theater /little shop in the form of dictated wall with a cut hole, rods for gymnastic excercises and - alternatively - seats on springs or bench for exercises;
  • BATHROOM with a small pond.

The final version of the project has never been actually realized. All the time we were introducing changes trying to adjust the concept to the acquired resources and capabilities. The presented project is the result of many people's involvement - teachers, street workers, officials and finally designers. Apart from realisation of the residents wishes we wanted also to refer to the place, to it's history and character. We wanted to highlight something which already exist in the Prague district: strong local ties, an important function of the family and neighborhood relations at the same time giving them a new meaning.

Stowarzyszenie ODBLOKUJ